Święty Jakub z Atos (hierodiakon) oraz święty Dionizjusz (mnich) to prawosławni męczennicy czasów niewoli tureckiej (tzw. neomęczennicy bałkańscy), którzy ponieśli śmierć za wiarę w 1722 roku w Sofii. W cerkiewnym kalendarzu liturgicznym ich wspomnienie przypada na dzień 1 listopada (według kalendarza gregoriańskiego).
Ich losy stanowią doskonały przykład dramatycznych realiów, w jakich funkcjonowało prawosławne chrześcijaństwo na Bałkanach pod panowaniem Imperium Osmańskiego.
Jakub pochodził z Grecji i wstąpił do jednego z klasztorów na Świętej Górze Athos, gdzie przyjął święcenia diakońskie jako mnich (hierodiakon). Stał się tam wiernym uczniem wybitnego ascety i kapłana, Jakuba Joscicha. Wraz ze swoim duchowym nauczycielem i drugim współuczniem, mnichem Dionizjuszem, Jakub wyruszył w długą podróż duszpasterską po zdominowanych przez Turków ziemiach bałkańskich. Ich celem było podtrzymywanie wiary i moralności wśród uciemiężonej ludności chrześcijańskiej.
Jakub służył kolejno jako diakon w najważniejszych ośrodkach miejskich tamtego regionu: w Philippopolis (dzisiejszy Płowdiw w Bułgarii), w Timiszoarze (dzisiejsza Rumunia), a na koniec dotarł do Sofii (stolicy Bułgarii).
Działalność trzech mnichów z góry Atos szybko wzbudziła głębokie zaniepokojenie lokalnych władz osmańskich. Ich zdolność do gromadzenia wokół siebie wielkich tłumów wiernych została przez Turków zinterpretowana jako próba wywołania antyrządowego buntu lub chrześcijańskiego powstania.
Cała trójka – kapłan Jakub Joscich, diakon Jakub oraz mnich Dionizjusz – została aresztowana w Sofii z rozkazu paszy i wtrącona do lochu. Sędziowie próbowali zmusić uwięzionych do wyrzeczenia się chrześcijaństwa i przyjęcia islamu, obiecując im w zamian darowanie życia i wysokie urzędy. Zarówno diakon Jakub, jak i Dionizjusz, wspierani przez swojego mistrza, kategorycznie odmówili. Przez wiele dni poddawano ich wyrafinowanym i okrutnym torturom. Po wyczerpaniu wszystkich środków nacisku, w 1722 roku w Sofii wykonano na nich wyrok śmierci poprzez ścięcie mieczem.
Po egzekucji miejscowi chrześcijanie z narażeniem życia wykupili ciała męczenników od katów. Ich relikwie zostały uroczyście przeniesione i złożone w słynnym monasterze św. Anastazji Uzorieszytielnicy w Galatiste pod Salonikami. Miejsce to szybko zasłynęło licznymi cudami i uzdrowieniami, stając się w XVIII wieku potężnym ośrodkiem pielgrzymkowym i inspiracją dla odrodzenia narodowego oraz religijnego Greków i Bułgarów.

