Eustachiusz

Omyłkowe utożsamianie świętego o imieniu Eustachiusz (Eustachy) z funkcją diakona dotyczy w historii Kościoła dwóch konkretnych przypadków – samego św. Eustachego Rzymskiego oraz jednego z męczenników z grona pierwszych chrześcijan:

1. Święty Eustachy Rzymski (Męczennik z 20 września)

To właśnie postać, o którą pytałeś wcześniej, najczęściej pada ofiarą tej pomyłki, która utrwaliła się w niektórych późniejszych źródłach i lekcjonarzach.

    • Źródło pomyłki: W Rzymie od wczesnego średniowiecza (prawdopodobnie od czasów Grzegorza Wielkiego) istniał kościół diakonijny diakona rzymskiego – Sant’Eustachio. Świątynia ta była i jest rzymskim kościołem tytularnym przypisanym do godności kardynała diakona.
    • Jak doszło do błędu: W dawnych dokumentach i spisach liturgicznych regularnie pojawiał się zapis o tytularnym zarządcy tego miejsca, np. „Kardynał Diakon św. Eustachego”. Przez wieki przepisywacze tekstów, a później autorzy uproszczonych żywotów świętych, błędnie skracali tę formułę, pisząc wprost o „diakonie Eustachiuszu”, przypisując rzymskiemu generałowi i laykowi stopień święceń duchownych, którego w rzeczywistości nigdy nie posiadał.

2. Święty Eustachiusz (Eustachy) z Afryki – Męczennik z grupy diakona Liberata

Drugim, rzadziej wspominanym przypadkiem, w którym imię Eustachiusz pojawia się w kontekście diakonatu, jest historia męczenników afrykańskich z V wieku (czas prześladowań przez Wandalów).

    • Źródło pomyłki: Tradycja wspomina grupę mnichów-męczenników pod przewodnictwem opata i diakona Liberata. W grupie tej znajdował się mnich o imieniu Eustachiusz.
    • Jak doszło do błędu: Ze względu na to, że Liberat był diakonem, w późniejszych, zbiorowych spisach martyrologicznych całą grupę upraszczano niekiedy do formuły „Liberat diakon i jego towarzysze diakoni”, przez co przypisywano diakonat również Eustachiuszowi.

Podsumowując: żaden historyczny Eustachiusz nie był rzeczywistym, sławnym diakonem. Tytuł ten przylgnął do św. Eustachego z 20 września wyłącznie z powodu rzymskiej bazyliki kardynałów diakonów nazwanej jego imieniem.