Święty Alban z Verulamium (w Kolonii znany również jako Albinus) to pierwszy męczennik Anglii (Protomartyr Anglorum). Jego poruszająca historia, opisana m.in. przez Bedę Czcigodnego, stała się fundamentem brytyjskiego chrześcijaństwa, a akt najwyższego poświęcenia dla ratowania ściganego kapłana uczynił go symbolem odwagi i chrześcijańskiej solidarności.
Urodził się w rzymskim mieście Verulamium (dzisiejsze St Albans w hrabstwie Hertfordshire w Anglii). Według tradycji przed swoim nawróceniem służył jako żołnierz w armii rzymskiej.
Alban poniósł śmierć najprawdopodobniej wokół 304 roku (niektóre źródła przesuwają to na rok 209 lub 251) podczas brutalnych prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Dioklecjana.
Choć sam Alban był wówczas poganinem, z litości udzielił schronienia chrześcijańskiemu kapłanowi, którego późniejsza tradycja nazwała Amfibalusem. Obserwując pobożność, nocne czuwania i nieustanną modlitwę uciekiniera, Alban poruszony łaską Bożą przyjął chrześcijaństwo i został przez niego ochrzczony.
Kiedy rzymscy żołnierze wywiedzieli się o kryjówce i otoczyli dom, Alban podjął dramatyczną decyzję. Przywdział szaty liturgiczne (płaszcz) kapłana i oddał się w ręce kohorty, umożliwiając Amfibalusowi ucieczkę.
Alban został postawiony przed rzymskim sędzią, który właśnie składał ofiary pogańskim bóstwom. Gdy odkryto mistyfikację, sędzia wpadł w wściekłość. Zapowiedział Albanowi, że spotka go kara przeznaczona dla zbiega, jeśli natychmiast nie wyrzeknie się Chrystusa. Alban niezłomnie odpowiedział: „Czczę i wielbię Boga żywego i prawdziwego, który stworzył wszystko”. Został poddany ciężkiemu biczowaniu, a gdy tortury nie złamały jego woli, skazano go na ścięcie.
Wokół jego egzekucji narosło wiele cudownych opowieści:
-
- Rozstąpienie się rzeki: Tłum mieszkańców chcących oglądać egzekucję zablokował most na rzece Colne. Alban, pragnąc jak najszybciej połączyć się z Chrystusem, pomodlił się, a wody rzeki rozstąpiły się, pozwalając skazańcowi i strażom przejść suchą stopą.
- Nawrócenie kata: Widząc ten cud, wyznaczony kat (w niektórych tekstach zwany Herakliuszem) rzucił miecz, upadł do stóp Albana i wyznał wiarę w Chrystusa, prosząc, by mógł zginąć zamiast niego lub razem z nim.
- Wytryśnięcie źródła: Na szczycie wzgórza (miejscu egzekucji) Alban modlił się o wodę, a ze wzgórza natychmiast wytrysnął czysty strumień.
- Kara dla drugiego kata: Nowy kat, który podjął się ścięcia Albana, zaraz po wykonaniu wyroku oślepł – jego oczy miały fizycznie wypaść na ziemię w momencie, gdy głowa świętego potoczyła się po trawie.
- Kefaloforia: Późniejsze legendy przypisały mu cechy kefalofora – Alban miał podnieść swoją ściętą głowę i zanieść ją na dokładne miejsce swojego przyszłego pochówku.
Wraz z nim jako męczennicy zginęli niedługo potem odnaleziony kapłan Amfibal, nawrócony kat oraz – według różnych tradycji – od 800 do nawet 2000 innych chrześcijan z Verulamium.
Kult Albana rozwijał się błyskawicznie. Już w 428/429 roku jego grób nawiedził św. German z Auxerre. O męczeństwie pisał św. Gildas Mądry, a dokładny opis dziejów przekazał Beda Czcigodny. W 793 roku król Offa z Mercji ufundował w miejscu śmierci potężne opactwo St Albans.
Pod koniec X wieku (przed 991 rokiem) słynna cesarzowa bizantyjska Theophanu przywiozła relikwie przypisywane św. Albanowi z Rzymu do Kolonii. Przechowywane są one do dziś w kościele św. Pantaleona w Kolonii w bogatym relikwiarzu (Albinusshrein). Badania historyczne wskazują jednak, że doszło do zbieżności imion i w Kolonii czczone są de facto relikwie św. Albina z Rzymu, choć tradycja niemiecka mocno splotła je z postacią brytyjskiego protomęczennika.
Dni wspomnienia liturgicznego:
-
- 22 czerwca: główny dzień wspomnienia w Kościele katolickim (dzień tradycyjnie przypisywany jego męczeństwu).
- 22 czerwca / 23 sierpnia: dni pamięci w Kościele Anglikańskim.
- 20 czerwca: wspomnienie regionalne w Anglii i Walii.
- 16 kwietnia / 16 sierpnia: Wspomnienia związane z translacjami (przeniesieniem) jego relikwii.
- 1 sierpnia: pamiątka odnalezienia kości.
- 26 września: wspomnienie translacji relikwii kapłana Amfibalusa.
W ikonografii św. Alban przedstawiany jest w stroju żołnierza rzymskiego lub w szlacheckich szatach, często z palmą męczeńską, mieczem, krzyżem procesyjnym oraz własną odciętą głową w dłoniach, czasami z widocznym katem, któremu wypadają oczy. Jest oficjalnym patronem Anglii (historycznym, obok św. Jerzego), diecezji St Albans oraz uciekinierów i osób prześladowanych za pomoc innym.