Archelaus był diakonem, wymienionym w „Aktach Aurei z Ostii”, który poniósł śmierć męczeńską w 235 r. z polecenia prefekta Ulpiusa Romulusa za czasów panowania cesarza Aleksandra Sewera (222–235).
Archelaus mieszkał w Ostii (antycznym mieście portowym, położonym w ujściu rzeki Tybr do Morza Tyrreńskiego, obecnie w granicach Rzymu we Włoszech) razem z prezbiterem Maximusem, biskupem Kwirycjuszem oraz Aureą, dziewczyną królewskiego pochodzenia, która doświadczyła już wielu prześladowań wynikających z fałszywych oskarżeń. Została potępiona i żyła w małym majątku, który posiadała, z bogobojnymi mężczyznami i świętymi kobietami.
Maximus prezbiter i Archelaus diakon, codziennie składali Bogu ofiary w postaci hymnów i uwielbień. Ponadto Maksymus prezbiter czynił wielkie cuda w imię Pana Jezusa Chrystusa. Prefekt Ulpiusz Romulus prześladujący chrześcijan, po umęczeniu Aurei kazał postawić przed sobą Maximusa i Archelausa, a następnie powiedział do nich: „Przez was i wasze nauki ludzie znieważają imiona bogów i zwodzą ludzi od wiary według starożytnych zwyczajów.” Maximus na to odpowiedział: „To nie my zwodzimy ludzi, ale o ile łaska Boża pozwala przez tegoż Jezusa Chrystusa, Boga naszego, uwalniamy się od błędów światowych i postępujemy z przyzwoitością w Jego świętym imieniu.” Wtedy Romulus powiedział: „Ci ludzie powinni umrzeć”. I rozkazał, aby Kwirycjusz biskup, Maksymus prezbiter i Archelaus diakon oraz wszyscy nawróceni przez nich żołnierze zostali ścięci.
Romulus kazał przyprowadzić ich na łuk (Carcali) przed teatrem i tam kazał wykonać wyrok śmierci. Wtedy wszyscy mówili jakby jednym głosem: „Wszechmocny panie Boże, odbiorco naszych niewinnych duchów, przyjmij nasze dusze”. Prefekt Romulus następnie kazał ściąć Kwiryncjusza biskupa w więzieniu. Zaś ich ciała rozkazał wrzucić do morza.
Błogosławiony Euzebiusz w nocy zebrał wszystkie ciała – biskupa Kwiryncjusza, prezbitera Maximusa oraz diakona Archelausa i pochował ich z wszelką troską w pobliżu Rzymu w nekropolii przy Via Ostiensis.
Polskie dzieło hagiograficzne, którego autorami są: ks. Piotr Skarga, o. Prokop Leszczyński i o. Otto Bitschnau, wydane w 1910 r. w Mikołowie – „Żywoty Świętych Pańskich na wszystkie dnie roku” (sic!), pod datą 23 sierpnia informuje:
— W Ostyi śmierć męczeńska św. Kwiryaka, Biskupa, św. Maksyma, Kapłana, św. Archalausa, Dyakona i towarzyszów ich, którzy wszyscy cierpieli za prefekta Ulpiana.
𝗠𝗼𝗱𝗹𝗶𝘁𝘄𝗮
Udziel łaski swojemu Kościołowi, prosimy Cię, Panie, za wstawiennictwem Twoich świętych męczenników Archelausa, Maximusa i Kwirycjusza, aby nie myślał górnolotnie, ale wzrastał w pokorze miłej Tobie; aby gardząc tym, co jest nieszlachetne, mógł z bezgraniczną miłością pilnie czynić to, co słuszne. Przez naszego Pana Jezusa Chrystusa, Twojego Syna, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, na wieki wieków. Amen.
opr. dk. Krzysztof Kaput