Wspominani 2 sierpnia diakoni należą do grupy dwunastu duchownych rzymskich (kleru rzymskiego), którzy ponieśli śmierć męczeńską w czasie prześladowań chrześcijan za cesarza Waleriana w 257 roku, tuż przed śmiercią samego papieża, św. Stefana I.
Podczas gdy część tradycji hagiograficznej (np. Gesta sancti Stephani) wymienia niektórych z nich imiennie pod datą 1 sierpnia (np. subdiakonów/diakonów Prymitywa i Kalumniozusa), oficjalne martyrologia pod datą 2 sierpnia – będącą dniem narodzin dla nieba samego św. Stefana I – czczą całe kolegium jego wiernych sług ołtarza.
W lipcu i sierpniu 257 roku cesarz Walerian wydał pierwszy edykt wymierzony w strukturę Kościoła. Nakazywał on uwięzienie i egzekucję biskupów, księży oraz diakonów, którzy odmawiali złożenia ofiar rzymskim bogom. Kiedy rzymscy żołnierze i cesarscy satelici wkroczyli do podziemnych miejsc zgromadzeń chrześcijan, w pierwszej kolejności aresztowali najbliższe otoczenie papieża Stefana I – grono dwunastu wybranych duchownych, składające się z kapłanów i diakonów odpowiedzialnych za rzymskie tytuły (parafie) oraz opiekę nad ubogimi. Przesłuchiwani przez prefekta Rzymu, diakoni odmówili wskazania miejsc ukrywania skarbów Kościoła (którymi były fundusze na rzecz ubogich) oraz kategorycznie odrzucili nakaz oddania czci bóstwom pogańskim. Ze względu na eskalację prześladowań i chęć szybkiego zastraszenia gminy chrześcijańskiej, cesarscy urzędnicy zrezygnowali z pełnego procesu sądowego. Cała dwunastka została skazana na natychmiastowe ścięcie mieczem.
Egzekucja diakonów i kapłanów miała miejsce w Rzymie przy Via Latina. Zostali ścięci, a ich ciała porzucono na miejscu straceń w celu zbezczeszczenia. Pod osłoną nocy rzymscy chrześcijanie przenieśli ciała świętych diakonów i złożyli je w pobliskich katakumbach. Dzień po uwięzieniu i straceniu swoich duchownych, 2 sierpnia 257 roku, papież Stefan I celebrował mszę świętą dla przerażonych wiernych w Katakumbach św. Kaliksta. Żołnierze wtargnęli do podziemi i ścięli papieża na jego własnym krześle pontyfikalnym tuż przy ołtarzu. Z tego powodu w tradycyjnym kalendarzu rzymskim, martyrologiach oraz w dawnych lekcjach brewiarzowych, pod datą 2 sierpnia wspomina się św. Stefana I, papieża i męczennika, „oraz jego towarzyszy, dwunastu kapłanów i diakonów”.
W ikonografii rzymskiej diakoni ci są przedstawiani zbiorowo w białych dalmatykach z palmami męczeńskimi w dłoniach, otaczając tron św. Stefana. W skład tej grupy wchodzili:
Diakoni i subdiakoni
-
- Bono (Bonus) – diakon, który pełnił kluczową rolę w administracji dóbr dla ubogich i uchodził za prawą rękę papieża.
- Primitivus (Prymityw) – subdiakon, błędnie zapisywany w późniejszych kopiach jako Primus.
- Calumniosus (Kalumniozus) – subdiakon, którego rzadkie imię zostało przez średniowiecznych kopistów rażąco zniekształcone i przepisane jako Colossus.
- Exsuperantius (Eksuperancjusz) – diakon.
- Marcellus (Marceli) – diakon.
Prezbiterzy – Faustus (Faust), Maurus (Maur) i Castulus (Kastulus)