Ewagriusz z Pontu to jedna z najbardziej fascynujących i paradoksalnych postaci w historii wczesnochrześcijańskiego monastycyzmu. Był wybitnym diakonem, anachoretą oraz pisarzem ascetycznym, którego genialna psychologiczna analiza ludzkich namiętności dała początek m.in. chrześcijańskiej nauce o siedmiu grzechach głównych.
Choć wywarł gigantyczny wpływ na duchowość Wschodu i Zachodu (za pośrednictwem swojego ucznia, św. Jana Kasjana), jego oficjalny status jako świętego przez wieki stał pod znakiem zapytania z powodu zawirowań teologicznych.
Ewagriusz urodził się ok. 345 roku w Ibora w Poncie (dzisiejsza Turcja) jako syn miejscowego chorepiskopa (biskupa wiejskiego). Jego talent szybko dostrzegli najwięksi Ojcowie Kapadoccy – święty Bazyli Wielki powołał go na lektora, a święty Grzegorz z Nazjanzu wyświęcił na diakona. W 379 roku udał się z Grzegorzem do Konstantynopola. Jako świetnie wykształcony intelektualista i diakon stał się gwiazdą tamtejszych salonów i genialnym polemistą w walce z arianizmem. Sukces zrodził jednak pokusę – Ewagriusz zakochał się z wzajemnością w żonie jednego z cesarskich dygnitarzy.
Przed upadkiem uchroniło go mistyczne, przerażające widzenie: ujrzał aniołów w strojach żołnierzy, którzy uwięzili go za grzechy. Jeden z nich zmusił go do przysięgi, że natychmiast opuści miasto. Przerażony diakon uciekł do Jerozolimy. Tam jednak dopadł go kryzys duchowy – zrzucił szatę duchowną i chciał wrócić do dawnego życia. Wtedy zapadł na tajemniczą, śmiertelną chorobę. Wyzdrowiał dopiero wtedy, gdy słynna ascetka, święta Melania Starsza, uświadomiła mu, że choroba jest buntem ciała przeciw powołaniu i skłoniła go do złożenia ślubów monastycznych.
W 383 roku Ewagriusz udał się do Egiptu – najpierw do Nitrii, a potem do Cel (Kellia). Przez 14 lat prowadził tam ekstremalnie surowe życie pustelnicze. Utrzymywał się z kaligrafii (przepisywania ksiąg). Początkowo prości, niewykształceni mnisi patrzyli na niego z rezerwą, jednak z czasem wokół tego „filozofa na pustyni” skupiła się grupa uczniów (tzw. kółko ewagriańskie). Cenił go patriarcha Teofil, który bezskutecznie chciał go wyświęcić na biskupa. Ewagriusz zmarł w opinii świętości w uroczystość Objawienia Pańskiego 399 roku, mając 54 lata.
Ewagriusz jako pierwszy dokonał systematyzacji doświadczenia mistycznego. Stworzył genialne dzieła, takie jak Practicos (o praktyce walki z grzechem), Gnosticos, Kephalaia gnostica czy Antirrheticus (zestaw cytatów biblijnych do walki z konkretnymi pokusami). To on sformułował naukę o ośmiu złych myślach (które Grzegorz Wielki skrócił później do siedmiu grzechów głównych).
Ewagriusz w swoich spekulacjach filozoficznych mocno inspirował się Orygenesem. Niektóre z jego teorii (np. o preegzystencji dusz czy apokatastazie – ostatecznym zbawieniu wszystkich, w tym szatana) zostały uznane za heretyckie. Sobór Konstantynopolitański II (553 r.) oraz kolejne sobory powszechne imiennie potępiły Ewagriusza jako orygenistę. Po potępieniu nakazano zniszczyć jego pisma. Mnisi na Wschodzie i Zachodzie tak bardzo cenili jednak jego mądrość psychologiczną i ascetyczną, że przepisywali jego dzieła, podpisując je imieniem św. Nila z Ancyry lub tłumacząc je na języki syryjski, armeński i koptyjski. Dzięki temu przetrwały do dziś.
Z racji oficjalnego potępienia przez sobory powszechne, Ewagriusz z Pontu nie figuruje w oficjalnych synaksariach (kalendarzach) Kościoła prawosławnego, ani w Martyrologium Rzymskim Kościoła katolickiego. Pamięć o jego świętości przetrwała jednak w innych, lokalnych tradycjach liturgicznych, gdzie jest czczony jako święty wyznawca, mnich i diakon. Kościół Ormiański wspomina go 11 lutego. Kościół Koptyjski: czci jego pamięć w uroczystość Pięćdziesiątnicy (Zielonych Świątek). W tradycji zachodniej pojawia się jako wyznawca pod datą 13 czerwca w XII-wiecznym, austriackim żywotniku Magnum Legendarium Austriacum.
Współczesna teologia (m.in. dzięki badaniom w XX wieku) w pełni zrehabilitowała Ewagriusza jako mistrza życia duchowego, oddzielając jego genialną ascetykę od ryzykownych spekulacji filozoficznych.