Święty Franciszek z Asyża (właściwie Giovanni Bernardone, nazywany „Biedaczyną z Asyża”) to jeden z najsłynniejszych świętych Kościoła katolickiego, mistyk, stygmatyk oraz patron ekologów, zwierząt i niewidomych. Jego reforma religijna odmieniła średniowieczną Europę, stając się fundamentem dla nowych zakonów żebraczych.
Urodził się w 1181 lub 1182 roku w Asyżu (Włochy), zmarł 3 października 1226 roku w Porcjunkuli koło Asyża. Był syn bogatego kupca sukiennego, Piotra Bernardone. W młodości prowadził beztroskie, wystawne życie i marzył o stanie rycerskim. Po udziale w wojnie z Perugią, niewoli i ciężkiej chorobie, przeszedł wewnętrzną przemianę. Kluczowym momentem było zdarzenie w zrujnowanym kościele San Damiano, gdy usłyszał głos Chrystusa z krucyfiksu: „Franciszku, idź i napraw mój Kościół”. W 1206 roku publicznie wyrzekł się majątku i zerwał z ojcem, oddając mu nawet swoje ubranie. Wybrał życie w absolutnym ubóstwie.
Założył Zakon Braci Mniejszych (popularnie franciszkanie), współzałożył ze św. Klarą Zakon Ubogich Pań (popularnie klaryski) oraz powołał zakon dla świeckich (popularnie tercjarze franciszkańscy). W 1224 roku na górze Alwernia otrzymał na swoim ciele rany Chrystusa. Był pierwszym historycznie udokumentowanym stygmatykiem. Został ogłoszony świętym już dwa lata po śmierci, 16 lipca 1228 roku, przez papieża Grzegorza IX.
Duchowość wykreowana przez św. Franciszka opiera się na radykalizmie ewangelicznym i niespotykanej wcześniej wrażliwości. Jej główne rysy to:
-
- Chrystocentryzm i naśladowanie (Imitatio Christi). Centralnym punktem było dosłowne naśladowanie życia Jezusa. Franciszek skupiał się szczególnie na tajemnicy Wcielenia (zorganizował pierwszą w historii żywą szopkę w Greccio w 1223 roku) oraz na męce Pańskiej.
- Radykalne ubóstwo (Paupertas). Miłość do „Pani Biedy” stanowiła brak własności materialnej, nie tylko osobistej, ale i wspólnotowej, był dla niego warunkiem pełnej wolności ducha i zaufania Opatrzności.
- Braterstwo uniwersalne (Fraternitas). Traktowanie każdego człowieka oraz całego stworzenia jako braci i sióstr. W swoim słynnym manifeście Pieśń słoneczna wychwalał Boga poprzez „Brata Słońce”, „Siostrę Księżyc” czy „Matkę Ziemię”.
- Radość doskonała (Laetitia). Przekonanie, że autentyczne cierpienie, znoszone z miłości do Boga i bez narzekania, jest źródłem najgłębszej chrześcijańskiej radości.
- Pokój i Dobro (Pax et Bonum). Franciszkańskie zawołanie, które niosło misję pojednania. Franciszek osobiście udał się do Egiptu podczas wypraw krzyżowych, aby w duchu dialogu rozmawiać z sułtanem Al-Kamilem.
Święty Franciszek z Asyża nie był teologiem ani uczonym, ale jego pisma mają ogromną wartość duchową, historyczną i literacką. Pisał głównie po łacinie, dyktując teksty swoim sekretarzom (np. bratu Leonowi), a pod koniec życia stworzył także jedno z pierwszych dzieł w języku włoskim (w dialekcie umbryjskim). Pisma św. Franciszka dzieli się tradycyjnie na kilka głównych kategorii:
Reguły zakonne i Testamenty. Są to teksty o charakterze normatywnym i prawnym, określające sposób życia braci mniejszych.
-
- Regula non bullata (Reguła niezatwierdzona, 1221 r.). Obszerny tekst zawierający liczne cytaty z Ewangelii oraz zachęty duchowe. Nie zyskała oficjalnej aprobaty papieskiej ze względu na zbyt mały rygor prawny i zbyt wielki radykalizm ubóstwa.
- Regula bullata (Reguła zatwierdzona, 1223 r.). Krótsza, zredagowana w sposób bardziej prawniczy wersja, którą papież Honoriusz III zatwierdził bullą Solet annuere. Do dziś stanowi fundament prawny Zakonu Braci Mniejszych.
- Testament (1226 r.): Podyktowany tuż przed śmiercią. Nie jest nową regułą, ale poruszającym wspomnieniem początków nawrócenia Franciszka. Święty nakazuje w nim braciom m.in. szacunek do kapłanów, pracę własnymi rękami oraz bezwzględne zachowanie ubóstwa.
Modlitwy i teksty pochwalne (Uwielbienia). Ukazują mistyczny i pełen zachwytu rys duchowości Asyżanina.
-
- Pieśń słoneczna (znana też jako Pochwała stworzeń, ok. 1225 r.). Najsłynniejszy tekst Franciszka, uznawany za jeden z najstarszych zabytków literatury włoskiej. Jest to poetycki hymn uwielbienia Boga za dar stworzenia, w którym słońce, księżyc, wiatr, woda i ogień są nazywane „braćmi” i „siostrami”. Końcówka dopisana przed śmiercią wychwala także „Siostrę Śmierć cielesną”.
- Uwielbienie Boga Najwyższego (Lodi di Dio Altissimo). Autograf spisany osobiście przez Franciszka na pergaminie dla brata Leona po otrzymaniu stygmatów na Alwerni. Składa się z serii wezwań wychwalających przymioty Boga (np. „Ty jesteś miłością, Ty jesteś mądrością”).
- Pozdrowienie Cnót oraz Pozdrowienie Błogosławionej Maryi Dziewicy – krótkie modlitwy pochwalne o głębokiej treści teologicznej i mariologicznej.
- Oficjum o męce Pańskiej (powstałe w 1224 lub 1225) to unikalny zbiór psalmów ułożonych przez Świętego. Święty połączył w nich prorocze teksty Starego Testamentu z ewangelicznym opisem męki, zmartwychwstania i wniebowstąpienia Chrystusa, aby odmawiać je w rytmie godzin kanonicznych w ciągu całego roku liturgicznego
Listy – adresowane zarówno do współbraci, jak i do osób spoza zakonu, ukazujące troskę Franciszka o zbawienie każdego człowieka.
-
- List do wiernych (w dwóch wersjach) skierowany do wszystkich chrześcijan żyjących w świecie. Zawiera zachęty do pokuty, miłości nieprzyjaciół oraz częstego przyjmowania Eucharystii. Stał się inspiracją dla powstania III Zakonu (dla świeckich).
- List do całego Zakonu – bardzo ważny dokument duchowy, w którym Franciszek kładzie nacisk na głęboki szacunek do Eucharystii i godne sprawowanie Mszy świętej przez kapłanów.
- List do rządców ludów – krótki tekst wzywający władców politycznych do pamięci o śmierci, sądzie Bożym i do szerzenia kultu Eucharystii wśród poddanych.
- List do brata Leona – prywatny, krótki list o charakterze czysto duszpasterskim, napisany z wielką czułością („synu mój”), dający Leonowi wolność w wyborze sposobu podobania się Bogu.
Napomnienia (Admonitiones). Zbiór 28 krótkich pouczeń duchowych, które Franciszek kierował do braci podczas kapituł generalnych. Dotyczą one praktycznych aspektów życia zakonnego, takich jak posłuszeństwo, prawdziwa pokora, czystość serca, cierpliwość oraz istota „radości doskonałej”. To tam znajduje się słynne zdanie, że człowiek jest tym tylko, czym jest w oczach Boga, i niczym więcej.
Święty Franciszek z Asyża był diakonem, a nie prezbiterem (kapłanem). Kwestia jego diakonatu jest jednym z najbardziej fascynujących i unikalnych wątków w historii duchowości rzymskokatolickiej. W przeciwieństwie do większości założycieli wielkich zakonów męskich, Biedaczyna z Asyża nigdy nie przyjął święceń kapłańskich (prezbiteratu), zatrzymując się na etapie diakonatu. Chociaż współczesne mu źródła biograficzne rzadko używają wprost słowa „diakon”, to jednoznacznie potwierdzają ten fakt poprzez opisy funkcji liturgicznych, jakie pełnił (np. śpiewanie Ewangelii). Franciszek z głębokiej pokory i poczucia niegodności nigdy nie przyjął święceń kapłańskich.
Historycy i hagiografowie spierają się o dokładny moment nałożenia rąk na Franciszka. Podaje się rok 1209 lub 1210 jednak oba te lata wynikają z chronologii kluczowego wydarzenia: ustnej aprobaty Reguły zakonnej przez papieża Innocentego III w Rzymie. Franciszek wraz z pierwszymi jedenastoma towarzyszami udał się do Rzymu, aby zalegalizować swój radykalny styl życia. Papież, chcąc uchronić nową wspólnotę przed zarzutami o herezję oraz pragnąc włączyć ich w oficjalne struktury Kościoła, nakazał, aby bracia przyjęli tonsurę klerycką, a sam Franciszek otrzymał święcenia diakonatu. Dawało mu to oficjalne, kanoniczne prawo do publicznego głoszenia słowa Bożego (tzw. officium praedicandi). Współczesne badania historyczne (m.in. powiązane z pontyfikatem Innocentego III) częściej przesuwają moment zatwierdzenia zakonu i rzymskich święceń na wiosnę 1210 roku.
Etos diakona – jako sługi ołtarza, słowa i ubogich – jest kluczem do zrozumienia jego pism i duchowości. Istnieje wiele przesłanek historycznych związanych z diakonatem również w świetle pism Biedaczyny:
Diakonat w źródłach biograficznych
Najsłynniejszy dowód pochodzi z Żywotu pierwszego świętego Franciszka autorstwa Tomasza z Celano (1 Cel 85–86, z 1228 r.). Podczas nocy bożonarodzeniowej Franciszek przygotował żłóbek, a w czasie Mszy świętej jako diakon ubrał dalmatykę (szatę diakońską) i donośnym głosem odśpiewał Ewangelię (Boże Narodzenie w Greccio, rok 1223). Również św. Bonawentura (Legenda Maior, rozdział X, par. 7, z 1263 r.) potwierdza ten fakt, zaznaczając, że Franciszek ze względu na pokorę nie chciał iść wyżej w hierarchii kościelnej. Świadectwo Jakuba z Vitry, jako kardynała i świadka epoki, który w swoim liście z 1216 roku pisał o braciach mniejszych, zauważając, że ich założyciel nie jest kapłanem, lecz sprawuje funkcje niższe, kładąc nacisk na pokorną służbę.
Ślady diakonii w pismach św. Franciszka
Tradycyjna misja diakona dzieli się na trzy filary: posługę ołtarza (liturgia), posługę Słowa oraz posługę miłości (caritas). Franciszek realizował je w sposób radykalny, co bezpośrednio odzwierciedlają jego teksty.
Dbałość o naczynia liturgiczne i ołtarz (Posługa Ołtarza)
Diakon to stróż ołtarza, odpowiedzialny za przygotowanie darów i puryfikację (oczyszczenie) naczyń. Franciszek miał „obsesyjny” punkt widzenia na tle czystości miejsc kultu: „Proszę was […], abyście najświętsze Ciało i Krew Pana naszego Jezusa Chrystusa […] przechowywali w miejscach godnych i zabezpieczonych.” (List do kustoszów I). Piętnuje niedbalstwo: „Wstydźmy się, że kielichy, korporały i ortodoksyjne księgi ołtarzowe, służące do Ofiary, są w tak opłakanym stanie.” (List do wszystkich kleryków). Nakazuje, by bracia sprzątali kościoły i dbali, by naczynia lśniły czystością.
Głęboki szacunek do Słowa Bożego (Posługa Słowa)
Zadaniem diakona jest proklamowanie Ewangelii i głoszenie kazania. Franciszek, sam będąc wędrownym kaznodzieją, otaczał spisane Słowo Boże najwyższą czcią: „Gdziekolwiek znajdę w miejscach nieodpowiednich spisane imiona Pańskie i słowa Jego, chcę je zbierać i proszę, aby je zbierano i składano w miejscu godnym.” (Testament). Przypomina, że Słowo Boże uobecnia Chrystusa: „Upominam wszystkich moich braci […], aby gdziekolwiek znajdą słowa Boże na piśmie, uszanowali je, jak tylko mogą.” (List do całego Zakonu).
Cześć dla kapłanów (Pokora diakońska)
Diakon w hierarchii Kościoła podlega kapłanom i biskupowi. Choć w XIII wieku duchowieństwo często borykało się z kryzysem moralnym, Franciszek kazał widzieć w kapłanach nie grzeszników, lecz szafarzy sakramentów: „Potem dał mi Pan i daje tak wielkie zaufanie do kapłanów […], że choćby mnie prześladowali, chcę się do nich uciekać. I gdybym miał tak wielką mądrość, jaką miał Salomon, a spotkałbym biednych kapłanów tego świata, nie chcę głosić kazania w ich parafiach wbrew ich woli. Ich i wszystkich innych chcę się bać, kochać i szanować jako moich panów.” (Testament). „Błogosławiony sługa, który ufa kapłanom […]. A biada temu, kto nimi gardzi.” (Napomnienie XXVI).
Działalność charytatywna (Posługa Miłości – Diakonia)
Pierwotnym zadaniem diakonów (ustanowionym w Dziejach Apostolskich) była opieka nad wdowami, ubogimi i chorymi. Franciszek uczynił z tego fundament zakonu: „Gdy byłem w grzechach, widok trędowatych wydawał mi się bardzo przykry. I Pan sam wprowadził mnie między nich i okazywałem im miłosierdzie.” (Testament). Służba chorym na trąd była dla niego fizycznym wejściem w rolę sługi. Nakazał braciom radość z przebywania wśród ludzi marginalizowanych: „I powinni się cieszyć, gdy przebywają wśród ludzi bez znaczenia i wzgardzonych, ubogich i słabych, chorych, trędowatych i żebraków przy drogach.”(Regula non bullata, rozdz. IX).
Idea diakonatu stałego, przywrócona przez Sobór Watykański II, czerpie ze św. Franciszka z Asyża jako z jednego z najważniejszych historycznych i duchowych wzorców tej posługi. Biedaczyna pokazuje, że diakonat to samodzielne, dożywotnie powołanie do służby, a nie jedynie tymczasowy stopień na drodze do kapłaństwa. Dlatego też pap. Franciszek przybierają imię Świętego Asyżanina stawiał go za wzór, wzywając diakonów, by „odeszli od ołtarza”, porzucili ambicje bycia „księżmi drugiego sortu” i skupili się na bezpośredniej posłudze ludowi.