Święty Lucjan (Lucianus) był rzymskim diakonem, najbliższym współpracownikiem papieża św. Urbana I oraz męczennikiem, którego pasja i pośmiertny kult są nierozerwalnie złączone z legendą o św. Cecylii.
Lucjan żył w pierwszej połowie III wieku i służył jako diakon Kościoła rzymskiego za pontyfikatu papieża Urbana I (222–230 n.e.). Jako diakon rzymski należał do ścisłego otoczenia biskupa Rzymu – odpowiadał za administrację dobrami wspólnoty, opiekę nad uwięzionymi chrześcijanami oraz asystowanie papieżowi podczas tajnych liturgii sprawowanych w katakumbach.
Postać diakona Lucjana pojawia się w tradycji opisującej prześladowania chrześcijan zarządzone przez rzymskiego prefekta Almachiusza, w czasach, gdy nawróceni przez św. Cecylię Walerian i Tyburcjusz ponieśli śmierć. Gdy papież Urban I wraz ze swoimi duchownymi został uwięziony, wierni chrześcijanie przekupili strażnika Anolinusa, aby móc odwiedzać biskupa w celi. Diakon Lucjan wiernie trwał przy swoim pasterzu. Postawieni przed sądem chrześcijanie kategorycznie odrzucili żądanie Almachiusza, by złożyć kadzidło przed posągiem bogini Diany. Rozwścieczony prefekt nakazał poddać duchownych brutalnemu biczowaniu. Lucjan, jako diakon, został potraktowany z wyjątkowym okrucieństwem. Według zapisów Pasji św. Cecylii, Lucjan skonał pod ciosami kata (został zamęczony na śmierć na miejscu tortur), stając się pierwszą ofiarą z tej grupy, zanim pozostali towarzysze i sam papież zostali odprowadzeni na ścięcie.
Po egzekucji ciała męczenników zostały potajemnie zabrane przez rzymskich chrześcijan. Diakon Lucjan został pochowany na prestiżowym chrześcijańskim cmentarzu – w Katakumbach Pretekstata (Catacombe di Pretestato) przy Via Appia. W tym samym kompleksie grobowym złożono również ciało biskupa Urbana (który przez stulecia był utożsamiany z samym papieżem Urbanem I) oraz św. Waleriana i św. Tyburcjusza, co uczyniło te katakumby jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych starożytnego Rzymu.
Kult diakona Lucjana opiera się na tzw. Gesta Martyrum (Aktach Męczenników). Choć współczesna krytyka historyczna uważa szczegóły tych opowieści za mocno ubarwione literacko w V i VI wieku, istnienie diakona Lucjana i jego pochówek w Katakumbach Pretekstata znajdują odzwierciedlenie w dawnych rzymskich itinerariach (przewodnikach dla pielgrzymów) oraz wczesnych kodeksach liturgicznych. W rzymskiej tradycji hagiograficznej i kalendarzach regionalnych jego wspomnienie przypada m.in. na 18 maja (lub w grupie towarzyszy papieża pod koniec maja).