Wspominani 1 sierpnia rzymscy męczennicy Primitivus oraz Kalumniozus to postacie, których imiona w niektórych dawnych żywotach i lokalnych kalendarzach liturgicznych (m.in. u biskupa i hagiografa Jana z Porto – Maurolycusa) zostały zniekształcone i zapisane odpowiednio jako subdiakoni Primus oraz Colossus.
Hagiografia tych świętych opiera się na starożytnym, apokryficznym opisie męczeństwa papieża św. Stefana I (Gesta sancti Stephani papae). Ich historyczne wspomnienie liturgiczne przypada na kalendy sierpnia (1 sierpnia).
Święci ci ponieśli śmierć męczeńską w Rzymie, najprawdopodobniej w czasie brutalnych prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Waleriana (około 257–258 roku). Według tradycji zapisanej w Gesta, gdy cesarscy urzędnicy rozpoczęli masowe poszukiwania papieża Stefana I oraz podległych mu duchownych, schwytano grupę dwunastu członków rzymskiego kleru. Wśród nich znajdowali się właśnie Primus oraz Colossus.
Zgodnie z relacją, chrześcijańscy duchowni zostali natychmiast skazani na śmierć bez formalnego procesu sądowego (absque audientia). Wszyscy ponieśli śmierć przez ścięcie mieczem. Egzekucja miała miejsce w Rzymie przy Via Latina, w pobliżu arkad starożytnego akweduktu (via Latina juxta Forniam aquaeductus). Ich ciała zostały potajemnie zebrane przez chrześcijanina imieniem Tertullinus i pochowane w katakumbach przy tej samej drodze, obok ciał wcześniejszych świętych męczenników – Jowiniusza i Basileusa.
Wymienianie tych postaci jako subdiakonów o imionach Primus i Colossus wynika z błędów paleograficznych popełnionych przez średniowiecznych i renesansowych kopistów:
-
- Imię Primus (Pierwszy) to skrócona i zniekształcona forma imienia Primitivus (Prymityw).
- Imię Colossus (Kolos) powstało w wyniku rażącej pomyłki przy przepisywaniu rzadkiego rzymskiego imienia Calumniosus (Kalumniozus).
W monumentalnym dziele hagiograficznym Acta Sanctorum pod datą 1 sierpnia uczeni (Bollandyści) jednoznacznie wskazują, że Primus i Colossus opisywani u Maurolycusa jako dwaj subdiakoni to w rzeczywistości te same osoby, co męczennicy Prymityw i Kalumniozus z orszaku towarzyszącego św. Stefanowi.