Święta Zuzanna z Eleuteropoli (zm. 362) to żyjąca w IV wieku dziewica, mniszka, diakonisa oraz męczennica z Palestyny. Jej wyjątkowy, pełen dramatycznych zwrotów akcji żywot przetrwał do naszych czasów dzięki greckim aktom męczeństwa (Passio).
W powszechnym Martyrologium Romanum oraz synaksariach bizantyjskich jej wspomnienie liturgiczne przypada na 20 września(w niektórych tradycjach wschodnich spotyka się także datę 15 grudnia).
Zuzanna urodziła się w Palestynie (prawdopodobnie pod koniec III wieku). Pochodziła z religijnie podzielonego, zamożnego domu – jej ojciec, Artemiusz, był pogańskim kapłanem, natomiast matka, Marta, była Żydówką. Po wczesnej śmierci obojga rodziców, dziewczyna trafiła pod opiekę chrześcijańskiego kapłana Siluana (Sylwana), który zaszczepił w niej wiarę, przygotował do przyjęcia chrztu i ochrzcił.
Pragnąc całkowicie oddać swoje życie Bogu, Zuzanna podjęła radykalną decyzję: rozdała cały odziedziczony majątek ubogim, obcięła włosy i w męskim przebraniu uciekła do Jerozolimy.
W tamtych czasach zorganizowany ruch żeńskiego monastycyzmu w Palestynie dopiero raczkował, dlatego chcąc zachować surową ascezę, Zuzanna wstąpiła do męskiego klasztoru pod fikcyjnym imieniem Jan.
Przez kolejne 20 lat ukrywała swoją płeć biologiczna, dając się poznać jako wzorowy, głęboko uduchowiony asceta. Ze względu na swoją mądrość i nienaganne życie zakonne została ostatecznie wybrana przez braci na przełożonego wspólnoty – otrzymała godność igumena (opata) oraz archimandryty.
Jej historia przypomina losy innych świętych niewiast starożytności żyjących w męskich przebraniach (jak św. Maryna czy św. Pelagia). Jako przełożony klasztoru „Jan” padł ofiarą intrygi. Jedna z zakonnic (lub kobiet odwiedzających klasztor) uległa żądzom i próbowała uwieść młodego opata. Spotkawszy się ze stanowczą odmową, kobieta zemściła się i fałszywie oskarżyła „Jana” przed biskupem o napaść na tle seksualnym (gwałt).
Sprawa trafiła przed sąd kościelny, któremu przewodził biskup Kleofas z Eleuteropoli. Aby oczyścić się z zarzutów, a jednocześnie nie dopuścić do skandalu obyczajowego wewnątrz męskiej wspólnoty, Zuzanna poprosiła o prywatną rozmowę z obecnymi przy sądzie diakonisami. Przed nimi ujawniła swoją prawdziwą tożsamość biologiczną, co ostatecznie udowodniło jej całkowitą niewinność.
Zdumiony i poruszony tą historią biskup Kleofas zabrał Zuzannę do swojego miasta diecezjalnego – Eleuteropoli (starożytne miasto w rzymskiej Palestynie, dzisiejsze terytorium Izraela).
Biorąc pod uwagę jej wieloletnie doświadczenie w kierowaniu ludźmi oraz świętość życia, biskup ustanowił ją przełożoną (ksienią) nowo utworzonego klasztoru dla dziewic. Ponadto udzielił jej święceń i ustanowił ją oficjalną diakonisą świętego Kościoła w Eleuteropoli. Jako diakonisa Zuzanna odpowiadała m.in. za katechizację kobiet, przygotowanie ich do chrztu oraz opiekę charytatywną we wspólnocie.
Gdy w 361 roku władzę w Imperium Rzymskim objął cesarz Julian Apostata, w całej prowincji wybuchły antychrześcijańskie prześladowania. Do Eleuteropoli przybył pogański namiestnik Aleksander, który nakazał uwięzić lokalnych liderów chrześcijańskich, w tym diakonisę Zuzannę.
Zuzanna stanowczo odmówiła złożenia nakazanych przez cesarza ofiar pogańskim bożkom. Tradycja hagiograficzna podaje, że jej żarliwa modlitwa doprowadziła do runięcia posągów, co doprowadziło namiestnika do wściekłości. Diakonisa została poddana brutalnym torturom (biciu, przypalaniu). Ostatecznie, skrajnie wycieńczona ranami i głodem, zmarła podczas modlitwy w swojej więziennej celi w 362 roku.
W ikonografii święta Zuzanna z Eleuteropoli przedstawiana jest najczęściej w dwojaki sposób: w tradycyjnym greckim habicie mniszym (jako ihumenia) lub z elementami stroju starożytnej diakonisy, z krzyżem męczeńskim lub palmą w dłoni. W hagiografii diakonatu jest symbolem czystości sumienia, ofiarności oraz odwagi w znoszeniu najtrudniejszych życiowych pomówień.