Promocja diakonatu z perspektywy 25. lat funkcjonowania portalu Diakonat.pl

Jubileusz 25-lecia funkcjonowania portalu Diakonat.pl stanowi wyjątkową okazję do refleksji nad obecnością i promocją diakonatu stałego w polskiej przestrzeni cyfrowej oraz pastoralnej. Gdy 3 stycznia 2001 roku serwis rozpoczynał swoją działalność, diakonat stały w Kościele rzymskokatolickim w Polsce był niemal nieznany, a pierwsi kandydaci dopiero rozeznawali swoją drogę. Przez ćwierć wieku portal ewoluował od prywatnej inicjatywy wypełniającej informacyjną lukę, do wieloaspektowego kompendium wiedzy, gromadzącego dokumenty Magisterium Kościoła, zasoby bibliograficzne, hagiografie diakonów oraz świadectwa wiary.

Celem niniejszego opracowania jest analiza roli, jaką odegrało to medium w procesie przywracania diakonatu jako „właściwego i trwałego stopnia hierarchicznego” w Polsce. Przyjrzymy się drodze, jaką przeszedł serwis od chwili powstania oraz wyzwaniom, przed którymi staje współczesny diakon: mężczyzna łączący życie rodzinne, aktywność zawodową i posługę kościelną. W perspektywie pastoralnej diakonat jawi się bowiem nie tyle jako odpowiedź na kryzys powołań, ale przede wszystkim jako szansa na odnowę charyzmatu służby (diakonii) w całym Kościele.

I. Początki i przyczyny powstania portalu informacyjnego

1.1. W poszukiwaniu wiedzy i przyjaznej przestrzeni

Portal informacyjny „Diakonat” rozpoczął swoją działalność 3 stycznia 2001 roku. Oznacza to, że był to pierwszy polski serwis w całości poświęcony tematyce diakonatu. Początkowo strona opublikowana została jako prywatna domena w portalu Onet.pl, a następnie przeniesiono ją do chrześcijańskiego portalu społecznościowego Jezus.pl. Najdłużej jednak portal gościł na serwerze OPOKI (od lutego 2002 r.) pod adresem www.diakonat.szczecin.opoka.org.pl. Skomplikowany i trudny do zapamiętania adres spowodował, że w listopadzie 2007 r. portal zadomowił się na stałe w samodzielnej domenie www.diakonat.pl.

Przynajmniej od kilkunastu lat tematyka diakonatu stałego obecna jest na różnych forach i w różnych miejscach polskiego Internetu. Jako pierwszy miejsce dla grupy dyskusyjnej stworzył Piotr Siwicki, aktualnie będący już diakonem Kościoła greckokatolickiego. Grupa ta funkcjonowała od 2000 do 2010 roku, była to jednak zamknięta grupa dyskusyjna. Inne inicjatywy, które funkcjonują do dziś, to podstrony na Wikipedii (hasło utworzone w 2004 r.), w portalu Brewiarz.pl czy Wiara.pl.

Co było jednak powodem powstania tego miejsca w polskiej przestrzeni Internetu? Jeszcze kilka lat przed powstaniem serwisu Diakonat.pl Internet – to medium nie było szeroko dostępne, znane i wykorzystywane. Pierwsza polska strona internetowa powstała w 1993 roku. Zatem ci, którzy szukali informacji o diakonacie mieli do dyspozycji jedynie pozycje bibliograficzne oraz od czasu do czasu organizowane sympozja tematyczne. Zarówno jedne i drugie inicjatywy odbywały się głównie za sprawą mentora diakonatu stałego w Polsce profesora Marka Marczewskiego. Wysiłku wymagało jednak dotarcie do bibliografii tematu i uzyskanie informacji o organizowanych konferencjach o diakonacie. Dostępne one były głównie w ośrodkach akademickich Lublina (KUL), Warszawy (ATK) czy Krakowa (PWT/PAT). Wraz z rozwojem Internetu w Polsce wzrastała dostępność do informacji – a kontekście diakonatu stałego do wiedzy teologicznej o nim, informacji sprofilowanej na diakonat i do popularyzacji wydarzeń poświęconych diakonatowi.

Ponieważ jednak w polskiej przestrzeni tych wydarzeń i nowo pojawiających się opracowań (monografii czy artykułów) było niewiele lub powstawały rzadko. Od samego początku serwis informacyjny przybrał szeroką formułę.

1.2. Formuła serwisu – wieloaspektowość

Celem portalu było i jest wieloaspektowe przedstawienie diakonatu. Można tu znaleźć informacje dotyczące wykształcenia się tego stopnia posługiwania w Kościele, jego rozwoju i regresu w ciągu wieków, a także jego odnowienia. Serwis ukazuje kształtowanie się form tej posługi i hierarchii w Kościołach chrześcijańskich, a więc ma charakter ekumeniczny i dostarcza wiedzy również w zakresie tej formy posługiwania w innych denominacjach chrześcijańskich. Nadto na stronach serwisu można odnaleźć to, co dotyczy żeńskiej formy diakonii we wspólnocie Kościoła.

Strona Diakonat.pl zawiera przede wszystkim informacje o instytucji diakonatu stałego, odnowionego w Kościele katolickim po Soborze Watykańskim II. Można tu również znaleźć dane i informacje o diakonacie przyjmowanym „w drodze do prezbiteratu” (diakonat czasowy). Serwis przeszedł drogę od typowej prywatnej inicjatywy do portalu, którego ambicją jest wieloaspektowe ujęcie teologii sakramentu posługiwania apostolskiego, ukazanie różnych form i teologicznej perspektywy tego powołania w chrześcijańskich Kościołach i Wspólnotach kościelnych, jego męskiej i żeńskiej formy.

Celowi temu służyły i wciąż służą nie tylko suche fakty – newsy, lecz również publikacja artkułów, nauczania Kościoła, opracowań dot. liturgii i kultu świętych, prezentacja polemik czy nauczania lub świadectw diakonów.

1.3. Źródła informacji

Portal udostępniał dostęp do bazy zasobów bibliograficznych w języku polskim odnoszących się do diakonatu. Baza ta (obecnie w przebudowie) podzielona jest na dokumenty papieskie i dokumenty Kościoła, opracowania poświęcone historii diakonatu, tematyczne opracowania poszczególnych kwestii teologii diakonatu oraz diakonatowi kobiet. Zawiera również informacje o literaturze pomocniczej, opracowaniach w encyklopediach i słownikach, a także wykaz prac magisterskich, licencjackich i doktorskich. Część ze źródeł bibliograficznych dostępna jest dla użytkowników serwisu w czytelni.

Oprócz tego, portal zawiera kalendarium wybranych wydarzeń dotyczących historii odnowienia instytucji diakonatu stałego w Polsce. Osobny dział portalu stanowi wspomniane już nauczanie Kościoła katolickiego dotyczące święceń, wymagań kanonicznych stawianych kandydatom, roli konferencji biskupów i ordynariusza miejsca. Dokumenty te zostały podzielone na kilka kategorii, w tym dokumenty Soboru Watykańskiego II, Kodeksy Prawa Kanonicznego, dokumenty papieskie i Katechizm Kościoła Katolickiego. Odwiedzający może skorzystać również z linków do witryn internetowych instytucji wspomagających pracę diakonów na świecie.

Odrębnym źródłem wiedzy są współpracownicy i sympatycy serwisu rozsiani po całym kraju, którzy sygnalizują, bądź weryfikują informacje odnoszące się do wydarzeń i inicjatyw podejmowanych w odniesieniu do diakonatu, kandydatów do diakonatu czy samych diakonów stałych.

1.4. Współpracownicy serwisu i ci, którzy z niego korzystają

Portal Diakonat.pl jest miejscem spotkań osób zainteresowanych diakonatem, poszukujących informacji lub kontaktów ze środowiskiem. Oprócz osób na stałe współpracujących z serwisem – świeckich, jak i diakonów stałych, którzy dostarczają m.in. informacji lub są autorami publikacji – kontakt nawiązują również ci, którzy są zainteresowani diakonatem permanentnym lub szukają dodatkowej wiedzy na ten temat.

Przy okazji jubileuszu Serwisu informacyjnego Diakonat.pl należy wspomnieć choćby o niektórych osobach wspierających tę inicjatywę. Od samego początku aktywnie wspiera stronę p. Jerzy Paczkowski (Pakość) znany w środowisku sympatyk diakonatu stałego. Ponadto u początku funkcjonowania witryny takiego wsparcia, przekazywania materiałów i informacji udzielał p. Marek Marczewski i związane z nim środowisko lubelskiego kręgu diakonackiego. Potem również włączali się we współpracę ze stroną przedstawiciele łódzkiego kręgu diakonackiego (Piotr Kowalczyk, śp. Jerzy Papiernik). Obecnie z portalem kooperują dk. Waldemar Rozynkowski (Toruń), dk. Krzysztof Kaput (Ruda Śląska), dk. Adam Runiewicz (Słubice), Dariusz Jaskólski (Gdańsk). O ile na początku możliwym była samodzielna obsługa techniczna strony, o tyle wraz z rozwojem technologii i narzędzi webmastering portalu trafił w ręce profesjonalistów – należy wspomnieć tu o Krzysztofie Trzeciaku (Szczecin/Warszawa), który zadbał o optymalizację strony i jej przeprowadzkę na samodzielną domenę diakonat.pl oraz o Matuszu Stasiaku (Tarnowo Podgórne), który wprowadził portal w świat WordPressa, unowocześnił i zautomatyzował rozwiązania portalu, wprowadził do niego social media FB, Twitter (dziś platforma X) i YT. Warto w tym miejscu dodać, że funpage na FB w tym roku będzie obchodził swoje 10-cio lecie istnienia. Od 16 stycznia bieżącego roku wyzwania webmastera i administratora serwisu podjął się Łukasz Zieliński (Śrem), przed którym zadanie kolejnego unowocześnienia strony i rozwój nowych funkcjonalności.

Dużą grupą osób kontaktujących się z serwisem są mężczyźni poszukujący wiedzy na temat diakonatu w różnym wieku, zdarzają się także seminarzyści czy profesi z instytutów życia konsekrowanego. W społeczności skupionej wokół strony pojawiają się również kobiety, których kontakt podyktowany jest chęcią zdobycia wiedzy lub zdobycia informacji o formalnej stronie formacji i przygotowań do diakonatu (np. w imieniu narzeczonego lub męża).

II. Diakonat w liczbach

2.1. Na świecie i w Polsce

Według szacunkowych danych, obecnie na świecie posługuje przeszło 53 tysiące diakonów stałych. Połowa populacji diakonów stałych znajduje się w Ameryce Północnej i Południowej – głownie w Stanach Zjednoczonych. Z ogólnej liczby około 1/3 wypełnia swoją misję w Europie.

Niewiele ponad 1% liczby diakonów stanowią diakoni zakonni, w tej grupie w odróżnieniu od całej populacji od kilku lat notuje się regres ilościowy.

W Polsce natomiast diakonat stały jest stosunkowo młodą instytucją. W Kościele rzymsko-katolickim został wprowadzony w naszym kraju uchwałą Konferencji Episkopatu Polski w 2001 roku. Pierwsze święcenia diakona stałego odbyły się w 2008 roku, tj. czterdzieści lat od pierwszych takich święceń w Kościele powszechnym po otwarciu drogi do diakonatu stałego przez Sobór Watykański II.

Z roku na rok liczba diakonów stałych w Polsce wzrasta, choć są święceni w Polsce stali diakoni wywodzący się z zakonów (instytutów życia konsekrowanego), to jednak swoją posługę realizują poza granicami kraju. Aktualnie więc wśród diakonów stałych posługujących w Polsce nie ma diakonów zakonnych (z wyjątkiem tych, o których w pkt. 2.5).

2.2. Od mapy zainteresowania diakonatem do mapy rozwoju diakonatu

Na początku funkcjonowania portalu (do stycznia 2006 r.) publikowana była na jego stronach „Mapa zainteresowania diakonatem stałym”. Była ona tworzona na podstawie danych pochodzących z korespondencji mailowej kierowanej na adres serwisu internetowego i wskazywała miejscowości użytkowników, którzy szukali wiadomości nt. kryteriów i wymogów stawianych kandydatom.

Mapa ta została z czasem zastąpiona grafiką przedstawiającą polskie diecezje, które wprowadziły posługiwanie diakonów stałych. Ze zbieranych danych wynikało, że zainteresowani tematyką diakonatu pochodzili z różnych części kraju, zarówno z diecezji, które już wprowadziły diakonat stały, jak i z tych, gdzie posługiwanie diakonów permanentnych nie było możliwe.

Obecnie diakoni stali posługują w 16 diecezjach, a kolejnych 11 trwa organizowanie i wdrażanie struktur formacji przyszłych diakonów stałych lub też proces formacji pierwszych kandydatów z terenu tych diecezji. W 14 zaś diecezjach ordynariusze miejsca nie podjęli decyzji w kwestii wprowadzenia diakonatu stałego.

2.3. Diakonat w KRK i KGK

Portal ma charakter ekumeniczny, przedstawiając diakonat w różnych Kościołach chrześcijańskich. W Polsce pierwszym stałym diakonem obrządku bizantyjskiego, a dokładniej „nie przeznaczonym do kapłaństwa” (diaconus ad sacerdotium non destinatus) był Piotr Siwicki, wyświęcony na diakona Kościoła grekokatolickiego 30 listopada 2003 roku.

Natomiast pierwszy stały diakon obrządku łacińskiego w Polsce, Tomasz Chmielewski, został wyświęcony 6 czerwca 2008 roku w diecezji toruńskiej. Wkrótce potem wyświęcono kolejnych diakonów w diecezji pelplińskiej (Zbigniew Machnikowski) i archidiecezji warszawskiej (Bogdan Sadowski).

Diakonat w swej trwałej postaci w Polsce rozwija się w tych dwóch obrządkach katolickich, choć w wyniku przemian i nasilania się procesu migracji coraz liczniejsze stają się diaspory innych wschodnich, pozostających w jedności z Rzymem, Kościołów. Z uwagi na liczebność i zainteresowanie stałym diakonatem w nieodległej przyszłości mogą w Polsce pojawić się diakoni obrządku maronickiego. (dwa przykłady).

Choć liczebnie społeczność diakonów stałych obu opisanych powyżej obrządków jest jeszcze niewielka, to dla opisu tej grupy duchownych podjęto działania by badać i prezentować tą populację również statystycznie.

2.4. Współpraca z ISKK

Kluczowym źródłem twardych danych na temat rozwoju diakonatu stałego w Polsce jest coroczny raport Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC (ISKK) im. ks. Witolda Zdaniewicza, publikowany w formie Annuarium Statisticum Ecclesiae in Polonia. Dane te pozwalają na precyzyjne śledzenie dynamiki rozwoju tej posługi w poszczególnych diecezjach. Instytut SKK pozyskuje te dane dzięki współpracy właśnie z Serwisem informacyjnym Diakonat.pl oraz dzięki wspomnianemu już dk. Dr Piotrowi Siwickiemu z KGK. Serwis Diakonat.pl śledząc dzięki współpracownikom i sympatykom bieżące wydarzenia w kraju, dostarcza na swoich stronach aktualnych informacji o liczbie diakonów stałych KRK w Polsce i te dane opracowuje też na potrzeby Instytutu.

Według danych zawartych w najnowszych roczniku ISKK za 2024 rok, w Polsce posługiwało ogółem 109 diakonów stałych. Stanowi to kontynuację trendu wzrostowego, gdyż w porównaniu do roku poprzedniego (2023) odnotowano wzrost o 7 diakonów (ze 102). Rocznik ISKK dostarcza szczegółowego podziału tych danych na poszczególne diecezje obrządku łacińskiego oraz wschodniego (np. diecezja katowicka – 25, łódzka – 16, opolska – 8, czy warszawska – 9 diakonów stałych). Co istotne, raport ISKK precyzyjnie charakteryzuje polski diakonat pod względem kanonicznym, podając, że na 109 diakonów, 108 to diakoni diecezjalni i eparchialni, a 1 diakon zakonny. Dostępne są także statystyki dotyczące stanu cywilnego: spośród 109 diakonów w 2024 r. 100 było żonatych, 3 było wdowcami, a 6 celibatariuszami. Średnia wieku wyświęconych w 2024 r. wyniosła 48 lat.

Za rok 2025 dane te kształtują się w sposób następujący – w Polsce posługiwało ogółem 120 diakonów stałych. Stanowi to kontynuację trendu wzrostowego, gdyż w porównaniu do roku poprzedniego (2024) odnotowano wzrost o 11 diakonów. Pod względem kanonicznym na 120 diakonów 115 to diakoni diecezjalni (KRK) a 5 to diakoni eparchialni (KGK). Ponadto spośród 120 diakonów w 2025 r. 113 było żonatych, a 7 było celibatariuszami lub wdowcami.

Współpraca z ISKK i wykorzystanie ich cyklicznych raportów umożliwia rzetelną, opartą na faktach analizę i promocję diakonatu, przeciwdziałając subiektywnym opiniom czy postrzeganiu tej posługi jako „modernistycznej nowinki”.

2.5. „Szara strefa” w liczebności diakonów

Portal informacyjny Diakonat.pl, choć skupia się głównie na diakonacie stałym, zawiera również informacje o diakonacie przyjmowanym „w drodze do kapłaństwa” (diakonat czasowy). Wśród osób kontaktujących się z redakcją zdarzają się seminarzyści. Niektórzy z nich rozeznają powołanie do diakonatu stałego w trakcie formacji seminaryjnej, a nawet rezygnują z drogi do kapłaństwa, by pełnić posługę diakona stałego.

Zarówno diakoni czasowi, jak i ci diakoni, którzy swoje święcenia przyjęli na drodze do prezbiteratu, a pozostali na stopniu diakonatu z różnych przyczyn – są grupą statystycznie nieobecną w opracowaniach. Stanowią swoistą „szarą strefę” sił duszpasterskich, jak określa to ISKK. Ich obecność stanowi wciąż pole do odkrycia i opisania. Grupa diakonów, którzy pozostali na tym stopniu święceń choć przyjęli je w drodze do prezbiteratu w skali kraju według niepotwierdzonych źródeł była szacowana na ok. 11 diakonów (w 2016 r.)

Już teraz warto zaznaczyć, że wśród świętych diakonów dużą grupę stanowią ci, którzy przyjęli święcenia diakońskie na drodze do kapłaństwa (celibatariusze), ale ich droga na tym świecie została przerwana najczęściej na skutek przedwczesnej śmierci z powodów zdrowotnych albo na skutek prześladowań i męczeństwa.

Zupełnie na marginesie rozważań o nierozpoznanej liczbie diakonów można wspomnieć jeszcze o diakonach stałych, którzy powrócili do kraju, ale brak jest o nich informacji w zestawieniach publikowanych dostępnych dla ogółu portalach diecezji (wykazach lub zestawieniach statystycznych inkardynowanego kleru).

III. Badania i wyzwania diakonatu

3.1. Dobre przykłady w sieci

Oprócz portalu Diakonat.pl obecnie w sieci funkcjonują strony poświęcone diakonatowi stałemu. Pierwszą grupę stanowią strony ośrodków formujących kandydatów do diakonatu stałego, na których można znaleźć podstawowe informacje dotyczące warunków formacji obowiązujących w diecezji, która powołała ośrodek do istnienia, a czasami również dodatkowe materiały poświęcone permanentnemu diakonatowi, czy aktualności z życia społeczności ośrodka. Są to następujące portale:

    • strona Ośrodka Formacji Diakonów Stałych Archidiecezji Katowickiej (diakonat.katowice.pl)
    • strona Ośrodka Formacji Diakonów Stałych w Opolu – Diakonat Stały w Diecezji Opolskiej (diakonatstaly.opole.pl)
    • strona Ośrodek Formacji Diakonów Stałych Diecezji Bydgoskiej (ofds.liturgicznabydgoszcz.pl)
    • strona Ośrodka Formacji Diakonów Stałych Archidiecezji Gnieźnieńskiej (diakonat.archidiecezja.pl)
    • strona Ośrodek Formacji Diakonów Stałych Diecezji Kaliskiej (diakonat.kalisz.pl)

Drugą grupą są podstrony oficjalnych serwisów diecezjalnych. Na nich można znaleźć głównie dekrety bądź inne akty kanoniczne ustanawiające diakonat stały w diecezji, bądź podstawowe dane dla kandydatów, czasami również listy już wyświęconych stałych diakonów. Należy wyróżnić strony następujących diecezji:

Kolejną grupą są witryny na Facebooku, które charakteryzują się bieżącymi informacjami z życia ośrodków lub społeczności diakonackich, a także tematycznymi cyklami postów poświęconych różnym aspektom teologii diakonatu albo formacji. Na FB – oprócz fanpage’u serwisu Diakonat.pl (facebook.com/diakonatpl) utworzonego 1 listopada 2016 funkcjonują profile:

    • Ośrodka Formacji Diakonów Stałych Archidiecezji Katowickiej – profil utworzony 30 września 2016 (facebook cebook.com/OFDSAK),
    • Ośrodka Formacji Diakonów Stałych Diecezji Legnickiej im. Św. Wawrzyńca – profil utworzony 16 listopada 2022 (facebook.com/DiakonatLegnica),
    • Ośrodka Formacji Diakonów Stałych Archidiecezji Gdańskiej – profil utworzony 22 czerwca 2024 (facebook.com/profile.php?id=61561180626764),
    • Diecezjalnego Ośrodka Formacji Diakonów Stałych w Zielonej Górze – profil utworzony 8 lipca 2024 (facebook.com/profile.php?id=61561876872660),
    • Diakoni Stali Archidiecezji Gnieźnieńskiej – profil utworzony 3 sierpnia 2025 (facebook.com/profile.php?id=61579104778572).

Fanpage Serwisu @diakonatpl powstał 10 lat temu i powstało na nim przeszło 3 tysiące postów

W przestrzeni polskiego Internetu odnaleźć można również inicjatywy tworzone przez diakonów takie jak blogi, strony fundacji, czy innych dzieł.

Serwis Diakonat.pl prowadzi również kanał informacyjny na dawnym Twitterze, dziś platformie X.com (zob. @Diakonat_PL) podając krótkie informacje lub zapowiedzi wydarzeń poświęconych diakonatowi. Został on utworzony w marcu 2014 roku i od tego czasu opublikowanych zostało na nim ponad 900 twittów.

3.2. Wspieranie inicjatyw

Misją portalu jest promocja i wspieranie inicjatyw na rzecz diakonatu stałego w Kościele katolickim oraz diakonii rozumianej jako charyzmat w misji Kościoła. Dlatego serwis informacyjny z jednej strony dostarcza informacji oraz ułatwia dostęp do dokumentów i nauczania Kościoła katolickiego, z drugiej zaś strony redystrybuuje informacje o inicjatywach wydawniczych, sympozjach i konferencjach naukowych, czy też o dniach skupienia, rekolekcjach organizowanych dla diakonów stałych lub kandydatów do diakonatu oraz ich żon, bądź dla zainteresowanych diakonatem stałym.

Diakoni stali, kandydaci do święceń diakonatu, zainteresowani diakonatem zyskują wiedzę na temat swojego powołania m.in. licznym publikacjom autorstwa prof. Marka Marczewskiego z Lublina czy ks. prałata dr Ryszarda Selejdaka, byłego członka z watykańskiej Kongregacji ds. Duchowieństwa. Często przywoływanymi pozycjami w korespondencji z portalem są „Wytyczne dotyczące formacji, życia i posługi diakonów stałych w Polsce” oraz wręcz podręcznikowa pozycja autorstwa przywołanego powyżej ks. R. Selejdaka „Diakonat stały…”.

Promocją diakonatu zajmuje się również czasopismo „Diakon” oraz cykl wydawniczy „Diakonat stały w Kościele w Polsce. Oba roczniki prezentowane są na stronie diakonat.pl gdzie oprócz prezentacji samej pozycji i spisu jej zawartości zawsze podawane są dodatkowe informacji o możliwości jej zakupu (przypis o Opolu i Bernardinum).

Tytułowy DIAKON jest rocznikiem poświęconym promocji diakonatu stałego. Pojawienie się tego czasopisma w polskiej przestrzeni wydawniczej zawdzięczamy inicjatywie prof. Marka Marczewskiego (KUL).

DIAKON po raz pierwszy ukazał się w 2004 roku. Pod redakcją M. Marczewskiego ten tytuł ukazywał się nakładem Wydawnictwa Polihymnia w Lublinie. Tak ukazały się numery od 1 do 6 w latach 2004-2009. Dzięki przychylności ks. bpa Andrzeja Czai i środowiska opolskiego czasopismo znalazło swą kontynuację. Od 2010 roku zagościło w Opolu i obecnie rocznik wydawany jest przez Redakcję Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego.

Radę naukową tworzą ks. bp Andrzej Czaja (prof. UO), ks. Krzysztof Konecki (prof. UMK), Marek Marczewski (prof. WSSE), ks. Janusz Mariański (prof. KUL), ks. Erwin Mateja (prof. UO), ks. bp Rudolf Pierskała (prof. UO), ks. Mateusz Potoczny (prof. UO), Eugeniusz Sakowicz (prof. UKSW)

W skład Zespołu Redakcyjnego obecnie wchodzą ks. Erwin Mateja – redaktor naczelny (Opole), dk. Jarosław Duszak – sekretarz (Krapkowice), Dariusz Chmielewski (Poznań), ks. dk. Marek Czogalik (Babice), ks. dk. Krzysztof Kaput (Ruda Śląska-Kochłowice), ks. dk. Jan Ogrodzki (Warszawa), ks. dk. Krzysztof Pakuza (Ruda Śląska-Bykowina), ks. dk. Waldemar Rozynkowski (Toruń), ks. dk. Adam Runiewicz (Słubice), ks. Maciej Skóra (Opole), ks. dk. Andrzej Wołodźko (Brąswałd).

Od 2019 roku ukazuje się seria wydawnicza „Diakonat stały w Kościele w Polsce”, która powstała jako owoc pierwszej Ogólnopolskiej Debaty Pastoralnej pod tym samym hasłem. Debata ta odbyła się w Toruniu w 2018 roku z okazji 10. rocznicy święceń pierwszego diakona stałego – dk. Tomasza Chmielewskiego, które miały miejsce 6 czerwca 2008 r. Od czasu tej debaty – pod redakcją dk. prof. dr. hab. Waldemara Rozynkowskiego (UMK) – ukazało się już sześć tomów tego cyklu dzięki współpracy z Wydawnictwem BERNARDINUM. Do cyklu należą:

    • Diakonat stały w Kościele w Polsce. Historia – Teologia – Wyzwania, tom I
    • Diakonat stały w Kościele w Polsce. Powołanie – Posługa – Duchowość, tom II
    • Diakonat stały w Kościele w Polsce. Powołanie – Duchowość – Świadectwo, tom III
    • Diakonat stały w Kościele w Polsce. Tradycja – Posługa – Świadectwo, tom IV
    • Diakonat stały w Kościele w Polsce. Historia – Posługa – Duchowość, tom V
    • Diakonat stały w Kościele w Polsce. Posługa – Dziedzictwo – Świadectwo, tom VI
    • Diakonat stały w Kościele w Polsce. Powołanie – Posługa – Duchowość, tom VII

W dotychczasowych tomach ukazało się wiele ciekawych artykułów, opracowań teologów oraz znawców tematu diakonatu, jak również cennych świadectw samych diakonów i ich żon. W oczekiwaniu na przygotowywany do druku siódmy tom tej serii warto sięgnąć do dostępnych jeszcze pozycji na stronie Wydawnictwa

Media społecznościowe serwisu FB i X relacjonują również wydarzenia z OFDS i diecezji poświęcone formacji diakonów, posługi i świadectwa życia.

3.3. Duchowość diakonów w spojrzeniu na świętych

Gdy portal Diakonat.pl rozpoczynał swoją działalność w przestrzeni polskiego Internetu popularne w biografii poświęconej diakonatowi były dwie perspektywy w spojrzeniu na ten stopień kościelnego posługiwania.

Pierwsza z tych perspektyw podnosiła, że diakonat stały w Polsce jest czymś obcym i nieznanym z historii Kościoła na terenie Polski, gdyż chrześcijaństwo w naszym kraju zaczęło się rozwijać, gdy w Kościele stopień ten jako trwały urząd kościelny zaczął zanikać.

Druga perspektywa zaś wskazywała, że zasadniczo diakoni nie są znani ogółowi wiernych, gdyż nie byli oni dość dobrze obecni w kulcie i pobożności. Obecne może były formy kultu odnoszące się do świętych diakonów, ale to nie sam fakt ich diakonatu był eksponowany, lecz inny ich główny rys. Na przykład św. Szczepan – pierwszy męczennik Kościoła; św. Franciszek – Biedaczyna z Asyża, założyciel zakonu; św. Wawrzyniec – rzymski męczennik, zarządzający dobrami Kościoła; św. Efrem Pieśniarz. Nie znana jest szersza rzesza świętych diakonów, a tacy też święci nie mogli się pojawić na terenach Polski, bo pierwsza teza to wykluczała a priori.

Dziś obie perspektywy nie dają się dłużej bronić. Prowadzone kwerendy i badania historyczne, w tym podejmowane przez Serwis inicjatywy związane z popularyzacją postaci, które osiągnęły chwałę nieba poprzez diakonat i wierność Chrystusowi Słudze odsłaniają zupełnie inny obraz obecności diakonów u początku chrześcijaństwa i rozwoju struktur kościelnych w Polsce i wywołują pamięć o świętych diakonach stąd – z tej ziemi.

Jeśli więc chodzi o pierwszą perspektywę, to badania historyczne nad początkami struktur kościelnych i wprowadzaniem celibatu wśród duchowieństwa polskiego przyniosły nowe światło również w spojrzeniu na historię obecności diakonatu. I tak opisywana jest misja legata papieskiego Gwidona, który przybył do Krakowa w 1103 roku w celu narzucenia reform gregoriańskich, w tym bezwzględnego zakazu małżeństw duchownych. W opracowaniach historycznych (m.in. u prof. Romana Michałowskiego czy w analizach dotyczących historii celibatu w Polsce, Tadeusz Wojciechowski w rozdziale poświęconym Kapitule Krakowskiej (szczególnie analizując tzw. Kalendarz krakowski i Nekrologi)) przywołuje się postać diakona Pawła z otoczenia biskupa Maurusa, jako jednego z tych, którzy nie tylko mieli żonę, ale bronili prawa do jej posiadania, powołując się na dotychczasową tradycję. Wspomina się również o jego synach. Opór był tak silny, że legat Gwidon musiał salwować się ucieczką, a pełne wprowadzenie celibatu w Polsce zajęło kolejnych sto lat (dopiero synody z XIII wieku, np. w Borzykowej, skuteczniej wyegzekwowały te przepisy). W tamtym czasie (XI wiek i początek XII) małżeństwa diakonów były w Krakowie legalne i jawne. Dokumenty wspominają oprócz diakona Pawła, również innych diakonów posiadających żony, rodziny: diakon i kanonik Gumbert, diakon i kanonik Wojsław, a także diakoni Benedykt, Andrzej, Piotr.

Ciekawszym wydaje się drugi wątek – druga perspektywa, która również okazała się w rzeczywistości zupełnie inna. Wezwanie do świętości noszą w sobie diakoni od początku swego posługiwania, co podkreślają kryteria wyboru Siedmiu mężów z Dziejów Apostolskich („pełnych Ducha i mądrości”). Portal Diakonat.pl od początku swojego istnienia poświęcony był również prezentacji sylwetek świętych i błogosławionych diakonów, tych znanych – takich jak św. Szczepan, św. Wawrzyniec, św. Efrem Syryjczyk, św. Franciszek z Asyżu czy św. Wincenty z Saragossy. Jak i tych, którzy zostali dopiero wydobyci z mroków dziejów. Samo logo, główny znak rozpoznawczy strony internetowej Diakonat.pl bazuje na pierwotnym wyobrażeniu diakona – św. Franciszka z Asyża z jego kazania do ptaków. To wyobrażenie świętego diakona zostało użyte i przekształcone w obecne logo.

Hagiografie diakonów to wciąż nieodkryte do końca na polskim gruncie źródło duchowośc. Święci diakoni uczynili swój diakonat, swoje posługiwanie, drogą do świętości, żyjąc charyzmatem służby. Wśród nich są diakoni żonaci (jak święci Marek i Marcelin z III w.), pustelnicy, mnisi, misjonarze. Ciekawym przykładem są również święci małżonkowie Themistagoras i Timo – on diakon, ona diakonisa. Themistagoras urodził się w Rzymie, był bratem biskupa Auxibiusa, za którym udał się na wyspę Cypr. Tam biskup Heraklides z Tamassos wyświęcił go na diakona, aby mógł wspierać swojego brata, który został biskupem Soloi. Timo, żona diakona Themistagorasa, została wyświęcona na diakonisę. Nazywano ją cudowną i chwalono za jej odwagę. Themistagoras pochował swojego brata biskupa po jego śmierci. Zmarli około 105 r. w Soloi, dziś ruiny w pobliżu Karavostasi / Gemikonağı na Cyprze. Wspominani są przez 𝘈𝘤𝘵𝘢 𝘚𝘢𝘯𝘤𝘵𝘰𝘳𝘶𝘮 pod datą 19 lutego.

Są wśród świętych nich również tacy, którzy przyjęli święcenia diakonatu na drodze do wyższych święceń, lecz bądź przez wielką cześć dla sakramentu kapłaństwa lub na skutek wątłości zdrowia albo z powodu męczeństwa zakończyli ziemski żywot, jako diakoni.

Świętym i błogosławionym dedykowany został również Kalendarz jubileuszowy. Portal promuje idee diakoni podejmowanej we wspólnocie Kościoła. Dlatego strona zawiera także informacje o instytucji diakonatu stałego odnowionego w Kościele katolickim po Soborze Watykańskim II. Prezentacji idei diakonatu i diakonów towarzyszy również prezentacja postaci świętych i błogosławionych. Podobny charakter ma również niniejszy Kalendarz jubileuszowy powstały z okazji 25-lecia funkcjonowania internetowej przestrzeni poświęconej diakonatowi. Kalendarz ma więc charakter promocyjny pokazując obecność wspominanych ze czcią diakonów, subdiakonów i diakonis. Kalendarz ma też walor ekumeniczny, gdyż przedstawia nie tylko świętych wspominanych przez Kościół katolicki, ale i upamiętnianych przez chrześcijan różnych denominacji. Niniejszy kalendarz wymienia ponad 560 świętych lub błogosławionych postaci.

W przeważającej jednak większości diakoni, diakonisy i subdiakoni to ci, którzy potwierdzili swą przynależność do Chrystusa Sługi i do swych braci w wierze poprzez świadectwo krwi – to męczennicy. Stanowią oni najliczniejszą grupę. Ich przykłady pokazują, że w posługiwanie diakońskie wpisane jest uniżenie Chrystusa Sługi – a więc gotowość na poniżenie, mękę i śmierć.

Pod datą 9 lipca wspominany jest w kalendarzu Wiktoryn, diakon z Tarnowa (XV w.) – niejedyny diakon z Polski. Znany jest, był lub rozwija się kult innych diakonów. Warto o nich pamiętać lub przynajmniej wydobyć z zapomnienia. Są to:

    • Benedykt i Jan spośród Pięciu Braci Męczenników (Międzyrzecz, 1003 r.) To absolutnie najważniejszy przykład. W grupie Pięciu Braci Męczenników, których kult był fundamentem wczesnego chrześcijaństwa w Polsce, znajdowało się dwóch diakonów: Benedykt i Jan. Byli to rodzeni bracia, pochodzący z Benewentu (Włochy), ale działający na terytorium Polski z misją zorganizowaną przez Bolesława Chrobrego. Choć nie byli etnicznymi Polakami, to jako „polscy męczennicy” stali się pierwszymi diakonami czczonymi na naszych ziemiach. Ich żywot opisał św. Brunon z Kwerfurtu. Wspomnienie liturgiczne całej grupy przypada 13 listopada.
    • Diakon z legendy o św. Stanisławie (Kraków, XI wiek). W krakowskich tradycjach hagiograficznych oraz w analizach wspomnianego już Tadeusza Wojciechowskiego, pojawia się postać diakona towarzyszącego biskupowi Stanisławowi. Choć nie jest on kanonizowany jako osobny święty, w ikonografii męczeństwa św. Stanisława (np. na barokowych obrazach w kościołach południowej Polski) często pojawia się postać diakona asystującego przy ołtarzu w momencie zabójstwa. W tradycji lokalnej istniały próby otaczania czcią bezimiennych towarzyszy biskupa, którzy zginęli wraz z nim na Skałce. Można to uznać za formę „kultu towarzyszącego”. Wspomnienie liturgiczne św. Stanisława, biskupa i męczennika przypada 8 maja.
    • Wisław (subdiakon) i Władysław (diakon) – dominikanie z Krakowa (zm. 1262), męczennicy z okresu najazdów tatarskich
    • Sługa Boży diakon Marcin (Średniowiecze / Tradycja ludowa). Na południu Polski (Małopolska, Śląsk) w dawnych kazaniach i podaniach wspomina się o diakonach, którzy słynęli z niezwykłej pobożności, ale nigdy nie przyjęli święceń kapłańskich z pokory.
    • Warto zwrócić uwagę na Sługę Bożego diakona Stanisława (choć to postać z pogranicza legendy i historii z XV wieku), o którym mówiło się, że „zatrzymał się” na diakonacie, by służyć ubogim w Krakowie. Postacie te często kończyły w zapomnieniu, ponieważ reforma trydencka (XVI w.) – w miejsce postulowanego przywrócenia samodzielnego diakonatu – niemal całkowicie zlikwidowała trwały diakonat, czyniąc z niego tylko krótki etap przed byciem księdzem.
    • Remigiusz Rzeszewski (cysters, diakon, zm. 1657), męczennik z okresu potopu szwedzkiego.
    • Duchowni – męczennicy II Wojny Światowej. Jeśli rozszerzymy „historię” na wiek XX, mamy do czynienia z beatyfikowanymi alumnami-diakonami, którzy zginęli w obozach koncentracyjnych przed przyjęciem święceń kapłańskich. Są oni wymieniani w grupie 108 błogosławionych męczenników. Choć czczeni są w grupie, dla wielu wspólnot seminaryjnych (np. we Włocławku czy Warszawie) są oni patronami konkretnie jako diakoni-męczennicy: bł. diakon Bronisław Kostkowski (1915–1942) i bł. diakon Tadeusz Dulny (1914–1942). Wspomnienie liturgiczne całej grupy 108 męczenników przypada 12 czerwca.

Warto wspomnieć o toczących się procesach beatyfikacyjnych współczesnych diakonów stałych, którzy żyli i posługiwali pod koniec XX wieku, takich jak:

    • Sługa Boży Giovanni Luigi Pozzobon, diakon stały z Brazylii
    • Sługa Boży Jean Merlin, diakon stały z Francji
    • Słudzy Boży Abraham Reyes (diakon) i Maria Patricia Garcia – małżonkowie
    • Sługa Boży Jean-Lahire Hourquillot, diakon i męczennik
    • Sługa Boży José Ohtmaro Cáceres Arévalo, diakon i męczennik
    • Świadek wiary Maurizio Bertaccini, diakon stały
    • Świadek wiary Giovanni Gallo, diakon stały
    • Świadek wiary Guillermo Luquín, diakon stały

3.4. Współczesne wyzwania i postrzeganie diakonatu

Wyzwania związane z diakonatem stałym w Polsce mają w dużej mierze charakter percepcyjny i komunikacyjny. W przestrzeni polskojęzycznego Internetu, w dyskusjach na forach i w komentarzach do artykułów, można znaleźć pełne spektrum opinii – zarówno bardzo przychylnych, jak i negatywnych, a nawet agresywnych.

W początkowym okresie funkcjonowania serwisu (2001-2019) można było zauważyć , że wśród tych drugich, negatywnych opinii dominuje postrzeganie diakona stałego jako „pół-księdza”. Osoby te są często odbierane jako te, które nie zrealizowały ambicji bycia księdzem, kierują się sentymentem do czasów seminaryjnych lub chcą mieć „jedno i drugie” – święcenia i rodzinę.

Negatywne głosy widzą diakonat stały jako:

    • „Modernistyczną nowinkę” z Zachodu,
    • Wyraz rozluźnienia dyscypliny kościelnej, a nawet „forpocztę idei zniesienia celibatu”,
    • Zagrożenie dla powołań kapłańskich i zakonnych, zwłaszcza tam, gdzie tych powołań jest wystarczająco dużo (a więc, w opinii niektórych, nie w Polsce),
    • „Zamach na kasę” lub kolejnych duchownych do utrzymania przez wiernych,
    • Pojawiały się również opinie, że „lepszy byle jaki ksiądz niż religijny hobbysta”.

W ostatnim okresie (2020-2025), czyli w okresie pandemii koronawirusa, zauważalne jest wyraźnie negatywne nastawienie do kwestii diakonatu stałego środowisk tradycjonalistycznych. Analiza polskiej przestrzeni cyfrowej w latach 2024–2025 wskazuje na radykalizację stawianych tez oraz nową dynamikę sporów wokół diakonatu stałego, w której argumenty teologiczne ustępują miejsca obawom o tożsamość i strukturę Kościoła w dobie kryzysu powołań kapłańskich. W środowiskach tradycjonalistycznych diakonat stały bywa dziś przedstawiany jako „koń trojański” modernizmu, mający rzekomo przygotować grunt pod zniesienie celibatu lub wprowadzenie diakonatu kobiet – tematu niezwykle żywego w kontekście trwającego procesu synodalnego. Internauci przywiązani do tradycji często podnoszą zarzut „laicyzacji duchowieństwa”, krytykując m.in. prawo żonatych diakonów do noszenia stroju duchownego, co ich zdaniem prowadzi do zatarcia czytelnej granicy między sacrum a profanum. Z drugiej strony, w głównym nurcie dyskusji pojawia się niebezpieczny nurt czysto pragmatyczny: postrzeganie diakona wyłącznie jako „zastępcy” nieobecnego księdza lub administratora parafii. Wyzwaniem na najbliższe lata pozostaje zatem przebicie się do świadomości internautów z przekazem, że diakonat nie jest „produktem zastępczym” ani „liberalną nowinką”, lecz autonomicznym, zakorzenionym w Tradycji stopniem święceń, który wnosi w życie Kościoła unikalne doświadczenie ojcostwa i profesjonalizmu zawodowego.

W środowiskach przywiązanych do tradycyjnej formy rytu rzymskiego diakonat stały wciąż budzi silne zastrzeżenia, często wyrażane w mediach społecznościowych i na portalach konserwatywnych, w komentarzach.

Negatywne głosy widzą diakonat stały jako:

    • Zagrożenie dla celibatu: Tradycjonaliści często postrzegają dopuszczenie żonatych mężczyzn do święceń jako „konia trojańskiego”, mającego na celu stopniowe zniesienie celibatu w całym Kościele zachodnim.
    • Zagrożenie dla poczucia sacrum, a w konsekwencji drogę do profanacji rzeczy świętych, np. poprzez dotykanie i rozdzielanie Eucharystii przez „niekapłańskie ręce. W tym kontekście wciąż pokutują tezy Piotra Damiani z XI wieku.
    • Przejaw „klerykalizacja świeckich” i „laicyzacja duchowieństwa”: Podnosi się argument, że diakonat stały zaciera jasną granicę między stanem duchownym a świeckim. W komentarzach często pojawia się zarzut, że diakonat jest próbą „ratowania” statystyk powołań kosztem jakości formacji duchowej. W tym kontekście stawiane są też kwestie stroju diakonów – sutanny: Środowiska tradycyjne często krytykują noszenie sutanny przez diakonów żonatych, uznając to za wprowadzanie wiernych w błąd (mylenie diakona z księdzem).
    • Zastępcze rozwiązanie w miejsce księży: Często pojawia się błędne, ale powszechne przekonanie, że diakoni mają „zastąpić” księży w parafiach, co rodzi pytania o ich kompetencje sakramentalne (np. dlaczego nie mogą spowiadać?).
    • Niebezpieczną furtkę do otwarcia się na „diakonat kobiet” i postulaty nurtów feministycznych: Mimo że oficjalne stanowisko Watykanu pozostaje negatywne w kwestii sakramentalnego diakonatu kobiet, temat ten jest niezwykle żywy w polskiej sieci, zwłaszcza w kontekście Synodu i jego fazy implementacji.

Na przestrzeni lat widoczna jest ewolucja tych postaw. Warto zauważyć, że obok głosów krytycznych pojawia się nurt pozytywny, wspierany przez samych diakonów i ośrodki formacyjne (np. w Łodzi czy Katowicach). Świadectwa diakonów-naukowców czy diakonów-lekarzy w mediach społecznościowych budują obraz „diakona fachowca”, który łączy profesjonalizm zawodowy z posługą ołtarza, co spotyka się z dużą aprobatą młodszych internautów. Coraz więcej głosów wypowiada się rzeczowo i ze zrozumieniem, dostrzegając w diakonacie szansę na pełniejszą obecność Kościoła w świecie i odnowę ducha służby. Pytania internautów coraz rzadziej dotyczą tego, czym diakonat jest, a częściej dotykają praktycznych aspektów: co diakon może robić, w jaką posługę może się angażować, jak wygląda jego posługa w parafii oraz jak zwracać się do diakona („Proszę Pana” czy „Proszę Księdza”?).

Obecne postrzeganie diakonatu w sieci przesuwa się z pytania „czy jest potrzebny?” na akcentowanie pytanie „jak ma funkcjonować diakon w parafii, diecezji?”.

Rozwój diakonatu stałego jest szansą na odnowę charyzmatu służby w Kościele i przypomina kapłanom (prezbiterom i biskupom), że ich kapłaństwo jest służebne, na wzór Chrystusa Sługi. Skuteczny sposób prowadzenia duszpasterstwa powołaniowego zakłada nie tylko modlitwę, ale i aktywne działania docierające do osób zainteresowanych, a także do proboszczów. Wśród wyzwań pojawia się również potrzeba zorganizowania formalnej wspólnoty diakonów stałych w Polsce, która mogłaby czerpać z doświadczeń międzynarodowych.

*   *   *

Analiza 25-letniej obecności tematyki diakonatu w polskim Internecie prowadzi do wniosku, że świadomość wiernych i duszpasterzy na temat tego stopnia święceń systematycznie rośnie, choć proces ten wciąż wymaga intensywnego wsparcia informacyjnego. Portal Diakonat.pl stał się cyfrowym „przedsionkiem” dla wielu powołań, miejscem, gdzie mężczyźni rozeznający głos Boga mogli znaleźć nie tylko suche przepisy prawa kanonicznego, ale i żywe przykłady świętych diakonów, którzy uczynili ze służby drogę do ołtarza.

Współczesne wyzwania, przed którymi stoi diakonat w Polsce, koncentrują się wokół pełniejszej integracji diakonów w strukturach parafialnych oraz wsparcia ich tożsamości jako ojców i mężów. Doświadczenie ojcostwa nie stoi bowiem w opozycji do diakonatu, lecz – jak wykazują badania – skutecznie go wzbogaca, wnosząc do duszpasterstwa empatię i życiową mądrość. Patrząc w przyszłość, kluczowym postulatem pozostaje nie tylko dalsza edukacja, ale i sformalizowanie wspólnoty diakonów stałych w Polsce, by ich posługa mogła jeszcze owocniej promieniować duchem Chrystusa Sługi, który „nie przyszedł, aby Mu służono, lecz aby służyć” (Mt 20, 28).